fb_header2.jpg


Dział

Wierzenia Polan:

wierzenia-polan_iko2.jpg

liniaszara100.jpg
Nasze Forum:

Forum_Weneda_Mitologia_Staropolska2.jpg

www.Weneda.net

liniaszara100.jpg

BogowiePolscy
na Facebooku:
facebook-icon.png
Już ponad 6530
osób
pulubiło
nasz profil,

zapraszamy!
liniaszara100.jpg
Nasz profil
na Twitterze:

twitter-icon.png
liniaszara100.jpg
"Do tych czasów
w Polsce święto tej
[Dziewanny]
święcą, czyniąc
sobótki, paląc ognie
tamże śpiewając
pieśni [miłosne]".
-- Marcin z Urzędowa (1500-1573)

liniaszara100.jpg

Materiały
pomocnicze


liniaszara100.jpg

Galeria
Bogów Polskich:

DziewannaPM.jpg


liniaszara100.jpg
Współpraca:

Patrimonium_Europae2.png
liniaszara100.jpg

Pieczec_Akademii_Krakowskiej_za_Jagielly.png

Najstars
ze znane
źródło o
bogach
polskich
(1405 r.)
powołujące
się na
wcześniejsze
kroniki
oraz żywe obrzędy
zielonoświątkowe:
Postylla Łukasza z
Wielkiego
Koźmina.

liniaszara100.jpg

liniaszara.jpg
Jassa - polański bóg niebios

Grzegorz Niedzielski


Spis treści:

1. Jasz czy Jassa?
2. Jasny bóg
3. Jaster
4. Usień i klucze
5. Jesion
6. Pan urodzaju
7. Uczta i karczma


liniaszara.jpg

3. Jaster


Na powyższym nie koniec, istniała bowiem staropolska oraz staromorawska forma terminu "jasny" w formie "jastny". Co ciekawe, od jast- pochodzi również nazwa jaskółki, dawniej jastkółki. Przypomnę, że ptak ten, gdy uwił gniazdo przy posągu rugijskiego boga Rujewita, najprawdopodobniej boga gromu i niebios, nie został przepędzony, ale pozwolono mu zostać. Jaskółka jest ptakiem wiosny, przynoszącym ciepłą porę roku. Jerzy Treder podaje jednak jeszcze ciekawszą informację z obszaru Kaszub, a dokładnie Swarzewa:

"To je grzéch zabic jaskùlkā. Chto bë zabił jaskùlëcā, tegò trzasnie piorën"[12].

Widać tutaj bezpośrednie związki ptaka z gromem i w domyśle – władającym nim bogiem. Od jast- pochodzić może również jastrząb, w najdawniejszych zapisach jastram, z którego etymologią językoznawcy mają problem, wywodząc od jastry - "bystry", co może być jednak derywatem od "jasnego", podobnie jak jazgot, czyli w pierwotnym rozumieniu, wysoki ton głosu, potocznie - hałas, a wiosenne święta piorunowego boga, później św. Jerzego łączą się z hałasem dla "przepędzania węży"[13]. Jastrząb / sokół obok orła jest podstawowym ptakiem poświęconym bogom uranicznym. Odpowiada konstelacji Orła, jako zoomorficznej formy przyjętej przez Zeusa.

Jastarnia.jpg
Jastarnia z lotu ptaka (digitalphoto.pl).

Nie to jednak jest najistotniejsze przy nawiązaniu do formy rdzenia jast-, ale pojawiająca się w kaszubskich legendach i przysłowiach postać Jastera / Jastrzeboga. Miejscem jego kultu miała być m.in. Jastarnia, o której miejscowe legendy twierdzą, że w pogańskich czasach była miejscem obrzędów ku czci Jastara / Jastrzeboga / Jastery, któremu składali ofiary rybacy[14]. Jastrzebogiem zwano również uroczysko pomiędzy miejscowościami Linia i Miłoszewo. Źródłosłów Jastrzeboga / Jastara nie jest jednoznaczny. Część badaczy (no. Olesch i Thesaurus) wywodzi jego imię, kojarzone z Wielkanocą, kaszubską jastra i jastrë (Jastrowô Niedzela - Wielkanoc, Jastrowi Pòniedzôłk - drugie święto wielkanocne, Jastrowô witrzniô - rezurekcja, Jastrowô jôdo - święcone, Jastrowé jôjkò, Jastrowé piesnie), z działalnością chrześcijańskich misji anglosaskich na obszarze dolnoniemieckim, co miało miejsce w VIII-IX w. Wyraz miał potem dotrzeć na Pomorze poprzez zachodnich, słowiańskich sąsiadów. Bynajmniej nie jest to jednak oczywiste, jak bowiem słusznie zauważa Schuster-Šewc, termin można wywieść od: jastrit – "bystro, jasno patrzeć", jaster– "bystre, jasne spojrzenie", jastor– "jasne, przezroczyste powietrze", jastrivý– "bystry, przenikliwy - o wzroku, spojrzeniu", jastřit– "bystro patrzeć"[15]. Zgadza się to z postulowanym wcześniej znaczeniem imienia Jessy jako "jasnego", dając ponadto odwołanie do jasnej pory roku – wiosny i dawnego, wiosennego święta, później chrześcijańskiej Wielkanocy.

Jastre-Sierakowice.jpg
Współczesne życzenia kaszubksie z okazji Jastrowych Świąt
(Wiadomości Sierakowickie, Pomorze Gdańskie)

Anglosasi czcili na początku wiosny boginię światła Eostrę / Ostarę, skąd germańska nazwa wiosennego miesiąca, kwietnia - Ostarmenoth (Ostermonat). Na takie źródło kaszubskiego Jastera powołują się też naukowcy opowiadający się za germańskim źródłem jego imienia. Jednak Jaster jest bogiem, nie boginią. Jeśli kwiecień jest miesiącem Jastera, to warto zwrócić uwagę, że biskup bamberski Otton natknął się na święto boga Jarowita (który "okrywał ziemię zielenią") około 10 maja[16]. Uwzględniając przesunięcie daty ze względu na używany wówczas kalendarz juliański, otrzymamy tym sposobem obecny 27 kwietnia. Znamienne że, w pobliskim terminie, 23 kwietnia obchodzono później dzień św. Jerzego, a 27 kwietnia obrzędy Jaryły, dosiadającego białego konia[17]. Co więcej, jest to okres roku bliski ruchomym obchodom Zielonych Świątek, z okazji których Koźmińczyk gromił wzywanie pogańskich bogów Polaków, m.in. Jassy. W zielonoświątkowych, kaszubskich obyczajach ludowych zachował się wybór (uroczyście oprowadzanego po wsiach, wespół z przystrojonym kwiatami wołem) konnego "króla pasterzy"[18], a w Wielkanoc na terenie Pomorza dla zapewnienia urodzaju chodzono z siwkiem, białej maści koniem[19]. Co szczególne, określeń Jasnoch, Jastroch, jasnox, jastrox używano na Kaszubach właśnie w stosunku do zwierząt maści jasnosiwej, w pierwszej kolejności byków. Zwierzę to w wierzeniach wymienia się z koniem. "Siwym koniem" wymiennie z "siwym wołem" zwano w ludowych zagadkach księżyc[20].

Juterbog.jpg
XIX wieczny widok na Jüterbog.

Do imienia Jastera porównać można również słowiański rdzeń *ustro-, skąd jutro - "ranek", uścić się– "błyszczeć". Christian Knauthe podaje bóstwo czczone na Dolnych - Jutry Bóg i Górnych Łużycach - Jutrny Boh, co znaczy "Bóg poranny, Aurora", od jutrny / jutry - "poranny". Od Jutroboga wzięło nazwę miasto Jüterbog (Jutrzybok) na zachód od dzisiejszych Dolnych Łużyc, co jest nazwą rzeczywiście słowiańską[21]. Relacja Knauthego zwykle jest pomijana, gdyż pisał w XVIII wieku, ale w kontekście tego, co przedstawiłem wyżej, nie wydaje się zmyślona. Brückner pisze, że głoska "t" wsunęła się w pierwotny rdzeń *us-ro (zdaniem Bańkowskiego jut-r-) dopiero później, więc pierwotnie imię brzmiałoby: Jury Bog / Jurzny Boh. Rdzeń *us- daje z nagłosem postać *jus-. Wiosna wywodzi się od rdzenia was- (ind. wasanta - "wiosna", wasara - "dzień", litewskie wasara - "dzień", łac. ver– wiosna), oznaczającego jasną porę roku, przy którym, uwzględniając słowiańskie przechodzenie głoski "w" w "j", należałoby wskazać i na pień jas-.

Kaszubski Jaster, wiązany z wiosennymi obchodami Wielkanocy nie musi więc w żaden sposób pochodzić od Eostry / Ostary, bo można go wywieść z rdzennego, słowiańskiego źródłosłowu, związanego z jasnością i jasną porą roku, którego odpowiedniki istnieją w innych językach indoeuropejskich. Być może Eostra / Ostara wpłynęła na końcową postać imienia Jastera, w takim przypadku pierwotnie Jutryboga lub Jurznyboga, ale i to nie jest pewne, bo rdzeń jast- obok jas- również poświadczony jest jednoznacznie dla języków polskiego i kaszubskiego. Co więcej kaszubskie określenie Wielkanocy jako jastra i jastrë posiada swoje odpowiedniki na Łużycach. Jak podaje Oskar Kolberg: "Wielkanoc zowie się Jutry, w półn. zach. Witry, pod Mużakowem Jastry i w Dolnych Łużycach Jatry."[22] Również łużycka obrzędowość wielkanocna odpowiada kaszubskiej - odbywa się polewanie wodą, wodobranie, mycie, a "Dziewki idą przed wschodem słońca do stawu po wodę, milcząc (służy na odmłodzenie i zdrowie)"[23].

W przypadku jast- / jas- najwyraźniej chodzi więc o wspólny, indoeuropejski rdzeń, przy którego poświadczeniu teorie o przejęciu terminu jaster z języka niemieckiego należy uznać za drugorzędne wobec autochtonicznych. Potwierdza to użycie rdzenia jast- w wyrazach nie związanych bezpośrednio z Wielkanocą. Ich znaczenie, kojarzone z różnie pojmowaną "jasnością" nie mogło przejść do języka kaszubskiego w związku z germańskim terminem Ostara / Eostra. Rdzeń jest więc rodzimy, a podobieństwo wynika ze wspólnych korzeni indoeuropejskich. Do tego przysłowia ludowe wiązane z Jasterem - Jastrzebogiem wskazują, że jest on postacią autentyczną, powiązaną od dawna z wierzeniami:

"Niech jima swiecy jastrzib a jich broni Jaster",

"W roczicërowim krzu mô diabeł młodi
a w barabónach Jastrzëbóg– biôjta jich szëkac",

"Lëdze, dobrze zdrzëta, może w tëch zępach morë uzdrzita,
chtërne dëszy Jastrzëbóg, on tam pewno je…"
[24]

> Wersja PDF (wszystkie rozdziały) <

liniaszara.jpg
12. Treder J., Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na tle porównawczym), [Fragmenty. Wybór i digitalizacja tekstu: Dark Żuroch-Czôpiewsczi], http://biblioteka.wejherowo.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=2954&from=&dirids=1
13. Składankowa M., Mitologia Iranu, WAiF, Warszawa 1989, str. 105
14. Samp J., Mitopeje pobrzeża Bałtyku, Marpress, Gdańsk 2009, str. 13 - 14
15. Pioch D., Jastrë czyli Wielkanoc, Wiadomości sierakowickie, Nr 4 (250) Rok XXIII kwiecień 2011, str. 10 - 11
16. Gieysztor A., Mitologia Słowian, WUW, Warszawa 2006, str. 134
17. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003, str. 122
18. Malicki L., Rok obrzędowy na Kaszubach, Gdańsk 1986, str. 45 – 46
19. Brencz A., Wielkopolski rok obrzędowy. Tradycja i zmiana, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2006, str. 207-210
20. Bartmiński J., Słownik stereotypów i symboli ludowych t.I, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996, str. 169
21. Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Rebis, Poznań 1998, str. 87
22. Kolberg O., Łużyce, PWM, Kraków 1985, str. 123
23. Kolberg O., Łużyce, PWM, Kraków 1985, str. 122
24. Samp J., Mitopeje..., dz. cyt., str. 13

liniaszara.jpg
tani cms